Wat Brussel kan leren van de London Underground

Wanneer je in Londen de metro neemt, stap je niet zomaar op een trein. Al bij het naar beneden gaan van de trappen wordt duidelijk dat de London Underground of beter bekend als ‘the Tube’ een echt onderdeel is van het stadsleven. Iconische slogans als ‘Mind the gap’ en ‘See it. Say it. Sorted.’, herkenbare ronde logo’s en zorgvuldig ontworpen stations maken van de metro een ervaring op zich. Tijdens een verblijf in Londen viel het contrast met de Brusselse metro op. Waar de Londense metro een uitgesproken identiteit heeft, blijft de metro van Brussel functioneel.
Tekst, foto’s en video door Lore Vandevijver

Meer dan vervoer alleen

Met meer dan 270 stations en een geschiedenis die teruggaat tot 1863 is de London Underground het oudste metronetwerk ter wereld. Maar belangrijker dan dat is de manier waarop het netwerk zich doorheen de jaren heeft ontwikkeld tot een cultureel en visueel icoon. Londenaren spreken amper over de Underground; ze nemen gewoon the Tube. Die bijnaam is wereldwijd herkenbaar en draagt bij aan het imago van het netwerk als merk.

Die identiteit is het resultaat van een lange traditie waarin kunst en design centraal staan. De London Underground was een van de eerste openbare vervoersnetwerken die samenwerkte met kunstenaars, ontwerpers en architecten. Onder leiding van Frank Pick, directeur in het begin van de twintigste eeuw, ontstond het idee van ‘total design’. Dat is een samenhangende visuele stijl die vandaag nog steeds te zien is. Het ronde logo, het Johnston-lettertype, de iconische metrokaart van Harry Beck en de stationsarchitectuur van Charles Holden vormen samen het uiterlijk. Het model van ‘total design’ groeide uit tot een voorbeeld voor vervoer in steden wereldwijd.

Die traditie leeft vandaag verder in ‘Art on the Underground’, een programma dat in 2000 werd opgericht. Kunstenaars worden uitgenodigd om nieuwe werken te creëren specifiek voor de metro. De kunstwerken zijn geen decoratie, maar maken deel uit van de ervaring en het bereikt ook veel mensen.

Ook in de metrostellen zelf is dit zichtbaar. Tussen de reclamepanelen zie je soms gedichten. Het project ‘Poems on the Underground’ werd in 1986 opgericht om poëzie naar een groot publiek te brengen. Reizigers zien tijdens hun rit werk van zowel bekende als minder bekende dichters uit binnenland en buitenland. Het initiatief, ondersteund door Transport for London, groeide uit tot een vast onderdeel van de Tube en inspireerde gelijkaardige projecten in steden als New York en Shanghai. Tijdens een rit viel ook het gedicht ‘I Take into My Arms More Than I Can Bear To Hold’ van de Nieuw-Zeelandse schrijfster Janet Frame op.

In de stations en wagons is die visie ook zichtbaar. Duidelijke stem – en schermaankondigingen begeleiden reizigers stap voor stap. Terwijl slogans en waarschuwingen heel de tijd herhaald worden. De metrostellen zijn smaller dan in Brussel en de gangen tussen lijnen vaak lang en kronkelig, maar net dat draagt bij aan het typische karakter. Straatmuzikanten spelen in de gangen, reclamepanelen staan op muren en reizigers kunnen zelfs een metromagazine meenemen, iets dat in Brussel al even verdwenen is.

Druk, snel en onmisbaar

De Tube wordt intensief gebruikt, zowel door Londenaren als door toeristen. Dat zorgt voor drukte, vooral tijdens de spitsuren. Toch vinden veel reizigers het netwerk efficiënt. Ifa (19), die de metro dagelijks gebruikt om naar haar werk en universiteit te gaan, spreekt vooral over de snelheid. “Ik vind het leuk dat, wanneer alles op tijd rijdt, het heel snel is,” zegt ze. “Ik gebruik het elke dag.”

Ook de navigatie speelt een belangrijke rol. “Het is heel gemakkelijk om je weg te vinden, omdat er fysieke posters zijn en ook Google Maps die je zeggen waar je moet gaan, welk station, alles,” vertelt Ifa. Tegelijk vertelt ze over de drukte: “In de stations is het heel druk. Er zijn elke dag heel veel mensen.”

Noah (22), die in Londen werkt en pendelt met de metro, ziet de Tube als onmisbaar. “Ik vind de metro goed, want anders zou ik niet zo snel in Londen kunnen geraken,” zegt ze. Toch is ze kritisch over het comfort. “De metro zelf is niet heel goed ontworpen. Zeker in de zomer is het heel warm en overvol.” Wanneer ze de Tube in één woord moet omschrijven, kiest ze voor: “Druk.”

Veiligheid en controle
Veiligheid is een centraal thema binnen de London Underground. De slogan See it. Say it. Sorted. maakt deel uit van een campagne van Transport for London om reizigers actief te betrekken bij de veiligheid van het netwerk. Reizigers worden aangespoord om waakzaam te zijn en verdachte situaties te melden, zoals achtergelaten tassen, mensen die zich in verboden zones bevinden of opvallend gedrag vertonen.

Die aanpak benadrukt dat veiligheid een gedeelde verantwoordelijkheid is. Door reizigers echt aan te spreken als ‘ogen en oren’ van het netwerk creëert TfL een cultuur van oplettenheid. Er is ook een sterke zichtbare aanwezigheid van personeel en bewaking aan de ingangen van stations.

Volgens Ifa (19) draagt dat bij aan een gevoel van veiligheid. “Ik zou zeggen dat het veilig is,” zegt ze, al zegt ze daarna: “Maar ’s nachts of op sommige lijnen, zoals de Northern Line, minder.” In vergelijking met Brussel valt ook op dat er weinig daklozen in de metro aanwezig zijn wat bijdraagt aan een ordelijker en gecontroleerder gevoel.

Brussel als tegenbeeld
De Brusselse metro is jonger, kleiner en minder uitgesproken in vorm. Waar de Tube een duidelijk merk is, blijft de Brusselse metro vooral praktisch. De stations zijn ruimer en moderner, maar missen een soort identiteit. Ook op het vlak van prijs is het verschil groot. De tickets in Londen zijn duurder en werken met zones terwijl er in Brussel een eenvoudiger en goedkoper systeem is.

Wat kan Brussel leren?
De London Underground toont hoe een metronetwerk kan uitgroeien tot een symbool van een stad. Door bewust in te zetten op branding, kunst en duidelijke communicatie wordt openbaar vervoer deel van de identiteit van de stad. Tegelijk laten de drukte, hoge prijzen en oude infrastructuur zien dat ook de Tube aan sommige dingen moet werken. Maar Londen bewijst dat openbaar vervoer meer kan zijn dan een manier om van A naar B te geraken.